Barbara Kasińska
Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN ogłosiła zestaw zmian ortograficznych, które zaczną obowiązywać od 1 stycznia 2026 r. Reforma ma na celu uproszczenie zapisu, ujednolicenie reguł i redukcję wyjątków wymagających skomplikowanej analizy znaczeniowej. Wiele słów zaczynamy zapisywać inaczej. Choć reformy są w większości reakcją na już panujące przyzwyczajenia, wiele osób do decyzji Rady Języka Polskiego podchodzi z rezerwą. O opinię na ten temat zapytaliśmy dr Anetę Pierścińską-Maruszewską, dyrektor Centrum Kształcenia Ustawicznego.
Rada podkreśla, że większość proponowanych rozwiązań była postulowana od lat, a zastosowanie nowych zasad ma zmniejszyć liczbę błędów i ułatwić użytkownikom języka pracę nad innymi aspektami poprawności tekstu.
Podstawą prawną działań Rady jest ustawa o języku polskim. Równocześnie Rada ogłosiła dokument Zasady pisowni i interpunkcji polskiej, który 1 stycznia 2026 r. stał się jedynym obowiązującym źródłem zasad ortograficznych i interpunkcyjnych. W efekcie utracą moc wcześniejsze uchwały ortograficzne z lat 1997- 2008 oraz inne dokumenty sprzeczne z nową kodyfikacją.
Najważniejsze zmiany i ich znaczenie
1. Wielka litera w nazwach mieszkańców Nazwy mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi pisane będą wielką literą.
Przykłady: Warszawianin, Ochocianka, Mokotowianin, Nowohucianin, Chochołowianin, Ostrowczanin. To rozstrzygnięcie porządkuje dotychczasową praktykę i likwiduje wątpliwości dotyczące zapisu takich nazw.
2. Alternatywna pisownia nieoficjalnych nazw etnicznych .Dopuszczono zapisy zarówno małą, jak i wielką literą w przypadku nieoficjalnych nazw etnicznych, np. kitajec/Kitajec, jugol/Jugol, angol/Angol. Rozwiązanie daje użytkownikowi wybór i uznaje pluralizm praktyk językowych w obszarach nacechowanych emocjonalnie lub potocznie.
3. Wielka litera w nazwach firm, marek i modeli Nazwy firm, marek i modeli wyrobów przemysłowych oraz pojedynczych egzemplarzy tych wyrobów pisane będą wielką literą.
Przykład: samochód marki Ford i pod oknem zaparkował czerwony Ford. To ujednolicenie upraszcza reguły dotyczące nazw własnych związanych z produktami.
4. Rozdzielna pisownia cząstek -bym, -byś, -by itp. Cząstki warunkowe i życzeniowe pisane będą rozdzielnie ze spójnikami, np. Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry. Zmiana eliminuje część niejednolitości w zapisie form trybu warunkowego.
5. Łączna pisownia nie- z imiesłowami odmiennymi "Nie" z imiesłowami odmiennymi pisane będzie łącznie bez względu na interpretację znaczeniową, np. nieczytający, niepiszący. Znosi to wcześniej dopuszczalną pisownię rozdzielną w określonych kontekstach.
6. Przymiotniki od nazw osobowych małą literą Przymiotniki utworzone od nazw osobowych będą zapisywane małą literą niezależnie od interpretacji (dzierżawczej czy jakościowej): dramat szekspirowski, epoka zygmuntowska, koncert chopinowski. Przymiotniki zakończone na -owy, -in(-yn), -ów mogą mieć jednak wariant zapisu małą lub wielką literą (np. jackowe dzieci lub Jackowe dzieci).
7. Łączna pisownia członu pół- Człon pół- pisany będzie łącznie w konstrukcjach takich jak półzabawa, półnauka, półserio, półczuwał, a w odniesieniu do osób złożonych narodowościowo stosuje się zapis z łącznikiem: pół-Polka, pół-Francuzka.
8. Trzy warianty w parach wyrazów równorzędnych W parach podobnie brzmiących wyrazów występujących zwykle razem dopuszczone zostaną trzy wersje zapisu: z łącznikiem, z przecinkiem i rozdzielnie. Przykłady: tuż-tuż, tuż, tuż, tuż tuż.
9. Zmiany w użyciu wielkich liter w nazwach własnych Wprowadzono m.in. pisownię wielką literą członów takich jak aleja, plac, park, pałac (np. Aleja Róż, Plac Zbawiciela, Park Kościuszki).
W nazwach lokali usługowych i gastronomicznych wszystkie człony poza przyimkami i spójnikami pisane będą wielką literą (np. Kawiarnia Literacka, Restauracja pod Żaglami). W nazwach nagród i tytułów honorowych także wszystkie istotne człony zapisuje się wielką literą (np. Nagroda Nobla, Mistrz Mowy Polskiej).
10. Prefiksy i cząstki niby-, quasi-, nie- Przedrostki rodzime i obce zazwyczaj pisane będą łącznie z wyrazami zapisywanymi małą literą; jeśli wyraz zaczyna się wielką literą, stosuje się łącznik, np. super-Europejczyk. Dopuszczono jednak rozdzielną pisownię z pewnymi cząstkami jak super-, ekstra-, eko-, wege-, mini- gdy występują także jako samodzielne słowa. Cząstki niby- i quasi- pisane będą łącznie z wyrazami małymi, natomiast przed wyrazami wielkimi zachowany zostanie łącznik, np. niby-Polak.
"Nie" z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi pisane będzie łącznie niezależnie od stopnia (niemiły, niemilszy, nienajmilszy). Wycofana zmiana dotycząca nazw geograficznych W komunikacie uzupełniającym z 7 listopada 2025 r.
Rada poinformowała o wycofaniu wcześniejszej propozycji dotyczącej wariantywnej pisowni wielowyrazowych nazw geograficznych, w których drugi człon był rzeczownikiem w mianowniku. W efekcie obowiązują dotychczasowe zasady: wyraz gatunkowy stojący przed nazwą w mianowniku pisany jest małą literą (np. cieśnina Bosfor). Decyzja ta wynikała z troski o stabilność i standaryzację nazw geograficznych.
Dokument normatywny i słownik Od 1 stycznia 2026 r. dokument Zasady pisowni i interpunkcji polskiej będzie jedynym obowiązującym źródłem zasad. Rada zapowiada także wydanie nowego słownika ortograficznego, bezpłatnego i dostępnego zarówno w wersji drukowanej, jak i jako aplikacja elektroniczna.
To ułatwienie dla nauczycieli, redakcji i twórców oprogramowania językowego. Praktyczne wskazówki dla użytkowników języka Dla wydawców, redakcji, autorów i producentów oprogramowania oznacza to konieczność aktualizacji słowników, programów korektorskich, materiałów szkolnych i podręczników.
W praktyce warto przeprowadzić audyt najczęściej używanych tekstów i szablonów, wdrożyć zasady zapisane w nowym dokumencie i poinformować odbiorców o zmianach. Nauczyciele powinni uwzględnić reformę w programach nauczania, natomiast redakcje - zaktualizować wewnętrzne style i polityki edytorskie. Reakcje i przewidywania Zapowiedziane zmiany spotkały się z mieszanymi reakcjami.
Zwolennicy wskazują na korzyści wynikające z uproszczenia i ujednolicenia zapisów, przeciwnicy obawiają się zaburzeń w tradycyjnej normie i początkowego chaosu adaptacyjnego. Rada liczy jednak na to, że jasne, obowiązujące reguły oraz dostępność nowego słownika przyspieszą proces przyjęcia reformy.
Reforma z 2026 r. to największe jednolite zmiany ortograficzne w ostatnich dekadach mające na celu uporządkowanie zasad pisowni. Wejście w życie od 1 stycznia 2026 r. oznacza czas przygotowań dla instytucji edukacyjnych, wydawnictw i producentów oprogramowania. Nowy dokument Rady oraz zapowiedziany bezpłatny słownik mają ułatwić przejście i zapewnić spójność obowiązujących reguł.
Napisz komentarz
Komentarze